شهرسازي (كه تلفيقي از علم و هنر است)به دو قسمت تقسيم ميشود. قسمت اول برنامهريزي شهري و بخش دوم طراحي شهري است. هر دو بخش لازم و ملزوم يكديگرند. انجام و ارائه هرگونه طرح فيزيكي يا طرح شهري بايد پس از مرحله برنامهريزي شهري انجام شود .
از آنجا كه شهرسازي بطور مستقل وجود ندارد و با پيوند و ارتباط دادن با علوم پيراموني امكان فعاليت مييابد، پس در رده علوم ميان رشتهاي و همچنین کاربردی تعريف شده است.
مثلا برای رفع مشكل و نارسايي يك چهارراه در شهر صرفاً با تكيه كردن بر مشكل كالبدي و فيزيكي آن نميتواند میسر شود . زیراعواملي كه مشكل تردد را در چهارراه بوجود ميآورد متعدد و مختلف است :
الف : عدم رعايت قوانين و ضوابط راهنمايي و رانندگي؛ اين مطلب ممكن است به دو دليل بوقوع به پيوندد: یا قوانين راهنمايي و رانندگي دچار اشكال هستند و نارسائيهاي مقرراتي وجود دارد و یا مردم به هر علتي ملزم به رعايت قانون نيستند.
ب : چراغهاي راهنمايي خوب عمل نميكنند و بعضاً با سيستم وسائل نقليه هماهنگ نيست.
ج : مشكلات كالبدي و فيزيكي از جمله كاربريهاي نامناسب، عرض نامناسب شبكه در چهارراه وجود دارد.
شهرسازي واقعيتِ بيروني ندارد؛ يعني هيچ دستگاه، واحديا نهاد اجتماعي توان طراحي و ساخت پديده اي به بزرگي شهر را ندارد. به عبارتی کاربردی تر " شهرسازي توزيع نظام كلي ِفضايي ِفعاليتها و عناصر در يك منطقه يا زمين است." و دارای هفت محور اصلي است :
-برنامه ريزي شهري
- برنامه ريزي منطقه اي و ناحيه اي
- برنامه ريزي حمل ونقل
- برنامه ريزي اقتصادي و اجتماعي
- برنامه ريزي شبکه هاي زيرساختي
- برنامه ريزي محيط زيست
- طراحي شهري
حل مسائل شهرسازي صرفاً به صورت سيستماتيك ميسر است. پس بارزترين روش ، تحقيق و مطالعه فرآيند است :
در فرآيند بطور كلي سه مرحله " شناخت" ، " تجزيه و تحليل" و " برنامهريزي" جاي دارد.
شناخت شهر ـ مسئله يابي شهری ـ تدوين اهداف در راستاي حل مسائل ـ تدوين و ارائه راهحلهاي عملياتي ِممكن برای نيل به اهداف كلي ـ ارزيابي اهداف عملياتي ( راه حلها) با توجه به شاخص های متناسب با موضوع ـ انتخاب راه حل بهينه ـ اجراي راه حل بهينه.
شناخت شهر
در بعد جهاني براي شناخت شهر بيشتر بر تعدادجمعيت تاکيد شده است.
با توجه به تعدد وکم وکاستي هاي مربوط به تعاريف شهر، تاکيد بر نقش (کارکرد) شهر ادر شناخت شهرو تمايز قائل شدن بين آن و روستا ما را بهتر هدايت مي کند.
در شناخت شهربه دو کارکرد بيشتر توجه مي شود؛ يکي اينکه شهرها کارکرد غير کشاورزي دارند و دوم اينکه اغلب شهرها به توليد و مبادله کالا مي پردازند؛ يعني اينکه فعاليت هاي غير کشاورزي بر اقتصاد شهرغلبه دارد.
اولين شهرها داراي نقش اداري- سياسي بوده اند. ليکن امروز، شهرها داراي کارکردهاي متنوعي بويژه کارکردهاي اقتصادي،صنعتي و خدماتي مي باشند.
از دو جنبه مي توان به انواع شهرها پرداخت: يکي از بعدکارکردي (فعاليت و نقش) و ديگر از بعد اندازه یا جمعیت شهر ( کوچک و بزرگ بودن). شهرها مي تواننددر اندازه هاي گوناگون شکل بگيرند؛ کوچک، متوسط، بزرگ و بسيار بزرگ. Megalopolis metropolis
جمعیت شهر؛ البته تا حدودي بيانگر تنوع و تعداد فعاليت هاي حاکم برشهرو همچنين حيطه نفوذ ووسعت شهرخواهد بود.
تعريف کارکردي شهر( نوع فعالیت غالب برشهر)
بر اساس فعاليتي است که ساير فعاليت هاي دیگر شهررا تحت شعاع خودقرارداده وشهربر اساس آن نوع فعاليت خاص شناخته مي شود: مانند شهرهاي فستيوال و کنگره اي، شهرهاي فرهنگي، ، شهرهاي درماني و آسايشگاهي، شهرهاي بازنشستگان،شهرهاي صنعتي، شهرهاي تجاري، شهرهاي اداري-سياسي،شهرهاي صنعتي، شهرهای خدماتي و ... شهرهاي مذهبي و زيارتگاهي.
تعريف عددي شهر
سادهترين تعريف، تعريف عددي شهراست بلحاظ اينكه در اين تعريف وجه تمايزشهر وروستا، تعداد جمعيت آنست. البته در تعريف سطح جمعيتي بين انواع شهرها توافق و تعریف یکسانی وجودندارد.
پدیده هایی که در شهر وجود دارد با پدیده های روستا بسیار متفاوت است ؛ پس می توان گفت که پدیدارشناسی شهری نیز با پدیدارشناسی روستایی تفاوت دارد: از آن جمله جمعيت نسبتاًمتراكم، وجود راهها و معابر ، مراكز كار و تجارت، ساختمانهاي مرتفع ، امكانات رفاهي و آموزشي ، وجود وسائل نقليه فراوان.
تعريف تاريخي شهر
برخي ازصاحبنظران تنها مراكزي را كه از قديم نام شهر داشتهاند شهر ميدانند.
تعريف حقوقي شهر
در دورههاي گذشته شهرها داراي امتيازات حقوقی بودند كه در روستاها وجود نداشت. بمانند بسياري از شهرهاي قرون وسطا كه حق داشتند براي خود بازار داشته باشند يا به خدمات نظامي بپردازند.
شهر جايي است كه درآن نوع مسكن، رفتارساکنان ، درآمد مردم ، سيماي شهر و پوشاك باشندگان آن با روستا متفاوت است.
نگرش سيستمي به شهر
سیستم ؛ مجموعه های به هم پیوسته ای است که بین آنها ارتباط بنیادی و هدفمندانه ای برقرار است .
ساختار شهر دارای سیستم :
1- حد نهايي شهر ؛ كه در واقع آنرا حد محدودة قانوني و خدماتي شهرداري ميتوان به حساب آورد.
2- عوامل سازنده سيستم شهر؛ شامل ساكنان شهر و اماكن وساختمانها و ...
3- ذخاير انسانی و مالی شهر ؛ مثل بانكها ، مراكز تجاری، مراکز اجرايي ، قوانين و ..
4- شبكه ارتباطي شهر ؛ شامل ارتباطات بيسيم، با سيم، ارتباطات مكاتبهاي، خیابان ها، بزرگراه ها و..
نظام شهر
الف / نظم عملکردی یا سلسله مراتب عملکردی
هر گونه نظم عملكردي يا سلسله مراتب عملكردي در خصوص چگونگي توزيع استفادههاي زمين در شهراست. هر كدام با توجه به درجه خدمات رساني در موقعيت خاصي از شهر قرار ميگيرند.
دانشگاه ـــــــــ دبيرستان ــــــــ راهنمايي ـــــــــــ دبستان
منطقه يا شهر ـــــــ ناحيه ــــــــــ کوی ـــــــــــــــ محله
ب / نظم ارتباطی یا سلسله مراتب ارتباطی
– 1آزاد راه ها: كه عملكرد اصلي آنها بحداكثر رساندن حركت و حذف دسترسي پيراموني است تا ارتباط سريع ميان شهر ِمادر با حومة آن را برقرار سازد.
2- بزرگراه هاي درون شهري : كه وظيفه اصلي آنها بحداكثر رساندن حركت درون شهري و حذف دسترسي پيراموني است تا ارتباط سريع ميان ناحيههاي اصلي مادر شهر را تامين كند.
3- شاه راه ها : که وظيفه اصلي آنها تامين همزمان حداكثر حركت و دسترسي است و کاربری بسیاری در نقل و انتقالات درون شهری دارد.
4- جمع كننده يا تغذيه كنندهها : که نقش اصلي آنها برقراري حركت و دسترسي نسبي
ميان شاه راه ها و كاربريهاي فرعي و شبكههاي محلي دارد.
5- راه های محلی : که نقش آنها برقراری حداقل حركت و حداكثر افزايش دسترسي بین کاربری های جزیی و مناطق مسکونی ( نواحی مولد سفر ) دارد.
6- شبكههاي پياده : که نقش اصلي آنها حذف کامل حركت سواره و تامين حداكثر دسترسي پياده است.
مطالعات كالبدي شهر
درباره ارزيابي سرانههاي موجود در شهرها اگرچه نمی توان استاندارد مشخصی را ديكته نمود اما معمولاً در شهرهاي ميانه ( حد وسط كلان شهرها و شهرهاي كوچك ) درصد فضاهاي موجود شهرشامل فضاهاي مسكوني 50 درصد، فضاهاي ارتباطي 25 درصد و فضاهاي خدماتي 25 درصدخواهند بود.
انواع كاربري ها در شهر
مسكوني :تراكم كم، تراكم متوسط، تراكم زياد، تراكم ويژه
تجاري : مراکز مهم تجاری شهر (بازار، دفاتر خدمات عمده فروشي، بانكها و ..)
مراكز تجاري محلی (بازارهاي غيردائمي، بازار روز، بازار هفتگي ، خرده فروشی ها
آموزشي :مهد كودك، كودكستان، دبستان، راهنمايي و دبيرستان
آموزش حرفهاي : هنرستانها، دانشگاهها و موسسات آموزش عالي
فرهنگي :اماكن تاريخي و فرهنگي (موزه، كتابخانه، سالن اجتماعات و..)
مذهبي:مسجد، حسينيه، تكيه، امامزاده ، مصلی و ..
خدمات گردشگری :هتل، اردوگاههاي جهانگردي ، رستوران، مهمانسرا و..
درماني :بيمارستان، درمانگاه، خانه بهداشت، و..
بهداشتي :حمام عمومي، توالت های عمومی ، رختشوي خانه و ..
ورزشي : استاديوم، سالن سرپوشيده و فضاهاي ورزشي روبازو ..
اداري :مراكز اداري دولتي، نهادهاي عمومي و مراكز اداري خصوصي
فضاي سبز :فضاهاي سبز عمومي (پاركها)، فضاهاي تفريحي ، فضاهاي سبز حفاظت شده (استحفاظي)، پاركهاي جنگلي، باغات و فضاهاي سبز خصوصي و دولتی و ..
مناطق نظامي : مراكز نظامي وانتظامي، بسيج و نيروهاي مردمي
صنعتي :مراكزصنايع سنگين، صنايع مزاحم (آلودهزا)، صنايع سبك و كارگاههاي غيرمزاحم (غيرآلودهزا)
تاسيسات وتجهيزات شهري :مراكز تاسيسات شهري (آب، برق، تلفن، فاضلاب و ...) و تجهيزات شهري مانند آتش نشاني، مراكز جمع آوري ودفع زباله، كشتارگاه، غسالخانه، گورستان و ...
حمل ونقل:پايانهها، فرودگاه، تاسيسات بندري، گمرك، ايستگاه راهآهن، پاركينگهاي عمومي و ...
حقوق شهروندي:
شاخهاي است منشعب از حقوق اساسي و حقوق اداري كه هر دوي آنها از شاخههاي حقوق داخلي عمومي محسوب ميشوند، و موضوع آن رابطه مردم شهر با مدیریت شهری، و حقوق و تكاليف آنها در برابر يكديگراست . رعایت دقیق حقوق شهروندی در رشد موزون ، هماهنگ ومتعالی شهر نقش اساسی دارد.
