شأن عملکردی و مفهومی نور در معماری

● نور در معماری دارای ظرفیت ها و قابلیت های بسیاری است و چنانچه ادراک درستی از آن وجود داشته باشد می تواند در رویش و زایش بسیاری از مفاهیم موثرباشد؛ افزون براین می تواند برخی از مفاهیم خفته را بیدار و در تعدیل برخی از مفاهیم یاریگر معمار باشد.

در معماری برای تاكید بیشتر بر روی برخی از بخش‌های نما می‌توان از نور طبیعی بهره جست بدین گونه كه با ایجاد برآمدگی‌ها و فرورفتگی‌هایی بر روی محل مورد نظر، سایه‌هایی در بخش‌هایی از نما ایجاد نمود كه تاكیدی بر روی بخش مذكور باشد :  برای مثال به منظور كشیده ‌تر به نظررسیدن  ارتفاع یك حجم می‌توان با ایجاد برآمدگی‌هایی باریك و بلند سایه‌های عمودی و طویل ایجاد كرد و یا اینكه برای نمایش بخش‌های شاخص بنا همانند ورودی‌ها  با ایجاد حفره‌هایی عمیق بر روی حجم، بخش‌های مورد نظر را با سایه مشخص نمود.

از روش‌های دیگر،  پوشاندن سطوح یكپارچه نما با عناصرِهمسان و برجسته می‌باشد كه منجر به ایجاد بافتی مركب از نور و سایه است كه در این گونه بناها، سایه به عنوان عنصری مهم در طرح نما دخیل می‌ شود.

استفاده از مصالح متنوع در كنار یكدیگر كه دارای خاصیت  انعكاسی متفاوتی باشند نیز می‌تواند  جلوه‌های خاصی در نما ایجاد كند.

برای مثال به منظور تاكید بر روی بخش‌هایی از نما  می‌توان آنها را با پوشش‌های فلزی آراست و در سایر سطوح از مصالحی با خاصیت انعكاسی كمتر استفاده نمود. بدین ترتیب در اثر انعكاس شدید  حاصل از برخورد نور به سطوح فلزی، بخش‌های مورد نظر مهمتر جلوه می‌كنند.

● نور طبیعی یكی از عناصری است كه در تغییر ماهیت فضای داخلی بنا تاثیر بسزایی دارد. ما می‌توانیم ‌نور را به گونه‌ای به  داخل بنا هدایت کنیم تا با ایجاد عرصه‌هایی از نور و تاریكی، فضای یكپارچه بدون استفاده از عناصر و مصالح جداكننده ، به بخش‌های مجزا تقسیم شود.

گاهی نیز از نور، برای شدت بخشیدن به هدفی مشخص :  مانند مرتفع نشان دادن فضا استفاده می کنیم. برای مثال در معبد پانتئون ، نوری كه از نورگیر موجود در مركز گنبد به درون می‌تابد فضای تاریكتر داخلی را از لحاظ كشیده‌تر نشان می‌دهد.

● نور در تاریكی حامل پیام‌ها و اشاراتی برای انسان است. از این خاصیت می‌توان در مشخص نمودن مسیرهای ورودی و  خروجی مربوط به فضاهای تاریك و عاری از نور داخلی بهره گرفت. بدین ترتیب كه فرد در یك محیط نیمه تاریك با مشاهده یك منبع نور در محل ورودی كه در حكم راهنما است می‌تواند مسیر حركت و موقعیت خود را در فضای داخلی شناسایی كند.

● از نور برای القای حسی خاص در انسان نیز می‌توان استفاده كرد
:   برای مثال فضایی كه با نور ضعیف مزین شده باشد می‌تواند نوعی حالت از خود به درشدن و آرامش درونی انسان ایجاد كند. از این رو در بسیاری از آرامگاه‌ها و مزارات  شاهد تابش شعاع‌های خفیف‌تر به  درون فضای تاریك داخلی هستیم.

●  نور در ساعات متفاوت روز جلوه‌های گوناگونی به فضاهای شهری می‌دهد. در گذشته عنصر نور برای ایجاد تنوع در فضاهای شهری كاربرد فراوان داشت. برای مثال از آنجا كه رنگ سفید، نور آسمان را در خود منعكس می کند و هاله‌ای از رنگ آن را در برمی‌گیرد، برخی از بناهای بزرگ شهری و یا بافت كلی یك روستا را سفید رنگ می‌ساختند تا بدین ترتیب با توجه به رنگ آسمان كه از طلوع آفتاب تا غروب، رنگ‌های متنوعی از  جمله زردملایم، آبی روشن، نارنجی و غیره را به خود می‌گیرد بافت شهر یا روستا نیز دستخوش تغییر و تحول شده و جلوه‌های ملایم رنگی متنوعی را در برگیرد.

روش دیگر این بود كه با سرپوشیده كردن بخش‌هایی از كوچه و مسیرهای شهری ، نوعی بازی پیوسته نور و سایه در آنها به وجود می‌آوردند و بدین وسیله برای رهگذران ، در مسیررفت و آمدشان تنوع ایجاد می کردند و آن حس طولانی و كسل‌كننده بودن راه را در آنها از بین می‌بردند.

در بازارهای ایران نورگیرهای سقفی، مسیر حركت را در فضای تنگ ‌و تاریك راسته بازار مشخص می‌كنند .